Inż. Justyna Jaskowska-Lemańska, Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie w przeglądarce obsługi JavaScript.

AGH Akademia Górniczo-Hutnicza

ANALIZA USZKODZEŃ ELEMENTÓW KONSTRUKCYJNYCH ZESPOŁU PAŁACOWEGO W GORZANOWIE

The analysis of the damages of the construction elements in the GorzanowPalace

Streszczenie W artykule przedstawiono analizę uszkodzeń elementów konstrukcyjnych zespołu pałacowego w Gorzanowie. Opisano aktualny stan techniczny obiektu, a także wnioski po przeprowadzonej inwentaryzacji. Na tej podstawie określono główne czynniki powodujące uszkodzenia podstawowych elementów konstrukcyjnych pałacu w Gorzanowie oraz podano zakres podstawowych prac zabezpieczających ograniczających dalszą degradację obiektu.

 

Abstract In the paper the analysis of the damages of the construction elements in the Gorzanow Palace was presented. The current condition of the building and results of stocktakingwere described. On this basis the main factors causing structural damage to the main construction elements in Gorzanow Palace were specified. Additionally, the range of basic safety procedure was proposed in order to limit further degradation of the object.

1.       Wprowadzenie

      Zabytkowe zespoły pałacowe są nieodzowną częścią krajobrazu Dolnego Śląska. Jednak ostatnie dziesięciolecia dla wielu z nich to czas powolnej degradacji oraz utraty swoich walorów artystycznych. Wynika to często z braku uregulowanych praw własnościowych oraz niejednokrotnie konieczności przeprowadzenia dużych prac modernizacyjnych w celu doprowadzenia ich do stanu użytkowania. Podobna sytuacja wystąpiła w przypadku zespołu pałacowego w Gorzanowie, gdzie ze względu na brak odpowiednich zabezpieczeń oraz wykonywania niezbędnych prac modernizacyjnych doprowadzono do stanu katastrofy budowlanej. Częste zmiany właściciela omawianego obiektu oraz brak bieżących remontów spowodowały niejnokrotnie trwałe uszkodzenia elementów konstrukcyjnych ale przede wszystkim degradację wspaniałych dekoracji i zdobień oraz szczegółów architektonicznych.

2. Opis obiektu i jego historia [1 ,2, 3]

      Gorzanów to malownicza miejscowość położona w centrum Ziemi Kłodzkiej nad rzeką Nysą Kłodzką. W 1573 roku powstał tam renesansowy zespół pałacowo-parkowy ufundowany przez Johanna Friedricha von Herbersteina. W latach 1653-1657 zmodernizowany monumentalny pałac został częściowo przebudowany w stylu barokowym. Obecnie pałac złożony jest z czterech skrzydeł otaczających wewnętrzny dziedziniec o powierzchni 250,0 m2 z głównym reprezentacyjnym korpusem od wschodu (rys. 1). Do skrzydeł pałacu od południa i północy przylegają boczne, nieregularne dziedzińce częściowo otoczone dodatkowymi skrzydłami, a od zachodu duży prostokątny dziedziniec zamknięty budynkami gospodarczymi. Na wschód przed skrzydłem głównym rozpościerał się park francusko-angielski, którego jedyną pozostałością jest obecnie zdewastowana rotunda-grota dekorowana stiukami, dzieło J. Carove. Nad bramą wjazdową na dziedziniec stoi figura św. Jerzego. Główny korpus, trójkondygnacyjny z silnie wydłużoną dwunastoosiową fasadą, jest nakryty charakterystycznym, stromym dwuspadowym dachem o wydatnym okapie, zwieńczony na krótszych bokach trójkondygnacyjnymi szczytami schodkowymi dekorowanymi esownicami oraz na połaciach czterema parami regularnie rozmieszczonych lukarn z równie dekoracyjnymi szczycikami. Wnętrze pałacu ukształtowane w dwutraktowym układzie z komnatami w amfiladach i hallem wejściowym pośrodku od strony wewnętrznego dziedzińca. W elewacji korpusu głównego od strony dziedzińca znajduje się ryzalit wieży z wejściem w przyziemiu, sięgającej wysoko ponad gzyms koronujący i zwieńczonej hełmem kopułowym z dwoma kondygnacjami ażurowych przeźroczy (rys. 2). Po bokach wieży, na drugim piętrze znajduje się otwarta loggia artykułowana parami pilastrów pomiędzy, którymi rozpięto po trzy odcinkowo zamknięte arkady zwieńczone wydatnym gzymsem koronującym. Pozostałe skrzydła są niższe, dwukondygnacyjne i nakryte dachami pulpitowymi. Naroża budynku głównego podkreśla boniowanie, a fasada jest dekorowana niemal całym ówcześnie stosowanym zestawem ornamentów zdobniczych. Pomieszczenia w przyziemiu zostały przekryte kolebkowo z lunetami o ostrych szwach sklepiennych. Sale piętra pierwotnie posiadały renesansowe polichromowane stropy belkowe, które w skrzydle głównym przerobiono w XVIII wieku na plafony z polichromią o tematyce antycznej i współczesnej. Sala Przodków zwana salą Terrena (rys. 3), zlokalizowana w przyziemiu od strony parku, dekorowana jest bogatymi barokowymi stiukami.

 

Rys. 1. Archiwalny widok zespołu pałacowego w Gorzanowie [4].


                      a)                                                                                              b)

  

Rys. 2. Ogólny widok wieży i dziedzińca pałacowego: a) stan aktualny, b) stan z okresu międzywojennego ubiegłego stulecia [5]

 

      W XVIII wieku hełm wieży zmieniono na cebulasty. W umieszczonym na elewacji na wieży kartuszu herbowym znajduje się tablica wymieniająca nazwy włości należących do właścicieli pałacu, m.in. Lancouiz (Długopole). Na bramie gospodarczej naprzeciw parku umieszczono figurę św. Jana Nepomucena z leżącym u jego stóp krucyfiksem z pierwszej połowy XVIII wieku.

 

                      a)                                                                                                               b)

  

Rys. 3. Sala Terrena: a) stan aktualny, b) stan z okresu międzywojennego ubiegłego stulecia [5]

 

      Po II wojnie światowej osiedlona tam ludność z kresów wschodnich przestała dbać o obiekt, a nawet w skrajnych przypadkach wykorzystywała cenne elementy wyposażenia pałacowego do własnych celów. Stan obecny po 60 latach zaniedbań można nazwać ruiną. W 2010 roku jedna z właścicielek podjęła próbę zabezpieczenia konstrukcji dachowej, jednak żle przeprowadzone prace remontowe spowodowały dalszą dewastację obiektu (rys. 4). Bogato zdobione wnętrza, które do tej pory nie zostały zdewastowane i rozkradzione ulegają degradacji pod wpływem czynników atmosferycznych, a bogata dekoracja stiukowa ścian i stropów ginie w oczach.

 

Rys. 4. Widok dachu części centralnej pałacu

3. Zarejestrowane uszkodzenia

      Przeprowadzone latem 2012 prace inwentaryzacyjne pozwoliły okreslić główne uszkodzenia występujące w omawianym obiekcie, do których można zaliczyć:

·          uszkodzenia dachu w części centralnej pałacu,

·          uszkodzenia i braki stropów,

·          uszkodzenia sklepień,

·          pęknięcia i zarysowania ścian,

·          zawilgocenia murów, stropów i posadzek,

·          uszkodzenia posadzek i tynków.

      Przykładowe uszkodzenia przedstawiono na rys. 5÷8.

  

Rys. 5. Uszkodzenia dachu w części centralnej pałacu

 

  

Rys. 6. Uszkodzenia stropów

  

Rys. 7. Pęknięcia i zarysowania ścian

 

  

Rys. 8. Zawilgocenia murów i stropów

 

      Należy zwrócić uwagę, że najwięcej uszkodzeń zarejestrowano w centralnej części pałacu – część wschodnia, w której wskutek źle przeprowadzonych prac remontowych doszło do zniszczena części dachu. Również w części zachodniej, w której jeszcze do niedawna znajdowały się pomieszczenia mieszkalne, stwierdzono najwięcej uszkodzeń wynikających z braku dachu nad tą częścią.

      Po stronie północnej oraz południowej ze względu na dobry stan porycia ilość zarejestrowanych uszkodzeń była mniejsza.

 

4. Analiza przyczyn powstałych uszkodzeń

      Jako główną przyczynę większości zarejestrowanych uszkodzeń należy przyjąć niekorzystne oddziaływanie wody na elementy konstrukcyjne, w tym przede wszytskim na zabytkowe stropy drewniane. Spowodwane jest to nieszczelnością dachu na styku krokwi koszowej z murem lukarny oraz całkowitym brakiem dachu w części centralnej pałacu. Brak dachu jest następstwem źle przeprowadzonych prac remontowych pokrycia. Pierwotnie pokrycie pałacu wykonane było z dachówki kamiennej jednak podczas prac remontowych w centralnej części obiektu dokonano jego wymianę na dachówkę ceramiczną bez dodatkowego wzmocnienia konstrukcji więźby dachowej. Dodatkowo, korozja biologiczna elementów drewnianych więźby oraz nadmierne jej obciążenie materiałym o większym ciężarze spowodowało zawaleniem się tej części dachu. To z kolei przyczyniło się do zniszczenie stropów kolejnych kondygnacji znajdujących się poniżej zawalającej się części dachu.

      Źle wykonane wykończenia na styku krokwi koszowych z murami lukarn spowodowały lokalne ale intensywne oddziaływanie wody na konstrukcję stropów drewnianych. Powyższe oddziaływanie wskutek całkowitej degradacji stropu najwyższej kondygnacji, przekazywane było na stropy kolejnych poziomów powodując ich zniszczenie, co zostało zobrazowane na rys. 9÷10.

Rys. 9. Zarejestrowane uszkodzenia na poszczególnych kondygnacjach w części centralnej pałacu:

1) brak pokrycia, 2) brak stropu, 3) uszkodzenia wywołane działaniem wody, 4) znaczące uszkodzenia stropów, 5) zawilgocenia i korozja biologiczna

      a)                                                                           b)

  

Rys. 10. Uszkodzenia stropów kolejnych kondygnacji wywołane lokalnym oddziaływaniem wody:

a) uszkodzenia na II piętrze, b) uszkodzenia na I pietrze

 

      Drewniane elementy stropów oraz więźby dachowej wykazują lokalne zniszczenia wywołane korozją biologiczną. Spowodowane jest to długoletnią eksploatacją, brakiem odpowiednich warunków klimatycznych i konserwacji stropu a także bezpośrednim oddziaływaniem wody. Największe uszkodzenia występują w strefach podparć elementów np. oparcia belek stropowych na murach, a lokalnie również w innych strefach. Potwierdziły to również przeprowadzone pomiary ugięć wybranych stropów (rys.11).

 

 

Rys. 11. Pomiary ugięcia belki stropowej

 

      Wieloletni brak odpowiedniego zabezpieczenia przed działaniem wodą spowodował znaczne zawilgocenia ścian zarówno wewnętrznych jak i zewnętrznych. Doprowadziło to do odparzenia i odspojenia tynków, zniszczeń powierzchniowych murów oraz destrukcję samych elementów murowych.

      W celu określenia przyczyn powstałych uszkodzeń w tym przede wszystkim zarysowań i pęknięć ścian, przeprowadzono badania podłoża gruntowego. Badania terenowe dotyczące posadowienia budynku pałacu obejmowały wykonanie otworów badawczych w bezpośrednim sąsiedztwie ścian, w których zerejestrowano uszkodzenia a także wykonanie sondowań.

      Na podstawie przeprowadzonych badań stwierdzono, że podłoże w miejscu badań zbudowane jest z następujących warstw: piasek gliniasty o miąższośći 0,65 m, glina piaszczysta o miąższości 0,85 m, piasek gliniasty o miąższości 0,10 m a na głębokości ok. 1,60 m nawiercono podłoże kamieniste.

      Przeprowadzona analiza wyników badań podłoża gruntowego wykazała, że budynek pałacu został posadowiony bezpośredno na stabilnym i nośnym podłożu skalnym. Z tego wynika, że zarejestrowane pęknięcia ścian nie są spowodowane niestabilnością podłoża a raczej brakiem elementów spinających ściany zenętrzne oraz ich zwiększoną smukłością spowodowaną brakiem stropów lub ich złym stanem.

 

5. Wnioski i zalecenia końcowe

      Przeprowadzona inwentaryzacja uszkodzeń oraz badania pozwoliły określić aktualny stan techniczny przemiotowego obiektu. Degradacja pałacu jest postępująca a kolejnym częściom obiektu grozi awaria lub nawet katastrofa budowlana. Aby zapobiec dalszej destrukcji i niszczeniu pałacu należy przede wszystkim zabezpieczyć konstrukcję przed wpływami atmosferycznymi poprzez wymianę więźby i pokrycia dachu w skrzydle wschodnim, oraz zapewnić poprawne odprowadzanie wody opadowej z połaci dachowych. Ze względu na zarejestrowane pęknięcia ścian zaleca się usztywnić konstrukcję w miejscach gdzie brak części lub całości stropów.Usztywnienie konstrukcji można uzyskać poprzez zabudowanie nowych stropów bądź zastosowanie tymczasowych ściągów. Uszkodzenia ścian nośnych należy zabezpieczyć poprzez iniekcję zaprawą cementową oraz zbrojenie prętami stalowymi zabetonowanymi w bruzdach prostopadłych do kierunku zarysownia. Drewniane stropy, które zachowały się w dobrym stanie ze względu na swoje zabytkowe walory można wzmocnić np. poprzez zastosowanie taśm z włókien węglowych (taśmy CFRP) a w miejscach stwierdzonej degradacji biologicznej szczególnie w miejscach oparcia belek drewnianych można wykonać wymianę elementów lub wzmocnienia profilami stalowymi albo nakładkami drewnianymi. Przed wprowadzeniem nowych obciażeń użytkowych na zabytkowe stropy drewniane należy wykonać badania materiałowe – przy zbyt niskiej nośności można rozważyć zespolenie zabytkowych stropów drewnianych z współczesną płytą żelbetową. Takie rozwiązanie nie tylko zwiększy nośność elementów ale znacząco usztywni konstrukcję zapobiegając dalszemu rozwojowi pęknięć i zarysowań ścian nośnych.

      Wieloletnie zaniedbania dotyczące utrzymania obiektu w odpowiednim stanie technicznym są bardzo trudne do nadrobienia, jednak podjęte działania zabezpieczające przez nowych właścicieli zespołu pałacowego w Gorzanowie napawają optymizmem i pozwalają sądzić, że uda się przywrócić dawną świetność pałacowi jak i całemu jego otoczeniu.

Literatura

1.   Łuczyński R. M.: Losy rezydencji dolnośląskich w latach 1945-1991, Atut 2010.

2.   Mazurski K. R.: Ziemia Kłodzka - część południowa, Sudety 1996.

3.   Pilch J.: Leksykon zabytków architektury Dolnego Śląska, Arkady 2005.

4.   Śląska Biblioteka Cyfrowa. „Litographie u.(nd) Druck von Otto Pompejus in Glatz”, w zbiorach Biblioteki Śląskiej w Katowicach.

5.   Materiały udostępnione przez Towarzystwo Miłosników Gorzanowa, http://tmg.gorzanow.prv.pl/.

 

top